RIRS Nedir? Lazerle Böbrek Taşı Tedavisi

RIRS (retrograd intrarenal cerrahi), böbrek taşına idrar yolundan girilen ince ve ucu bükülebilen bir kamerayla ulaşılıp taşın lazerle kırıldığı, kesi gerektirmeyen bir endoskopik tedavi yöntemidir. Taş toz haline getirilir ya da küçük parçalara ayrılıp dışarı alınır. İşlem genel anestezi altında yapılır ve hasta çoğu zaman aynı gün ya da ertesi gün evine dönebilir.

RIRS, İngilizce Retrograde Intrarenal Surgery ifadesinin kısaltmasıdır. “Retrograd” idrarın akış yönünün tersine, yani mesaneden yukarı doğru ilerlemeyi; “intrarenal” ise böbreğin içini anlatır. Yöntemin tıbbi literatürdeki diğer adı fleksibl (esnek) üreteroskopidir. Her böbrek taşı için uygun seçenek değildir; taşın boyutu, yeri, sertliği ve kişinin genel sağlık durumu karar üzerinde belirleyicidir. Bu yazıda RIRS ameliyatının nasıl yapıldığını, kimler için uygun olduğunu, ESWL ve perkütan yöntemle farklarını, işlemden sonra takılabilen JJ stenti ve hangi belirtilerde acile başvurulması gerektiğini bulabilirsiniz. Taş hastalığının genel tablosu için Böbrek Taşları yazımıza göz atabilirsiniz.

RIRS Nedir, Nasıl Yapılır?

RIRS’de kullanılan alet, kalem ucundan daha ince, esnek bir tüpün ucuna yerleştirilmiş bir kamera ve ışık kaynağından oluşur. Bu alete fleksibl üreteroskop denir. Aletin ucu, cerrahın elindeki kolla iki yöne doğru bükülebilir. Böylece böbreğin içindeki farklı ceplere (kaliks), hatta ulaşılması zor olan alt cebe bile girilebilir.

İşlem genel olarak şu adımlarla ilerler:

1. Anestezi: Hasta genellikle genel anestezi altında, sırtüstü ve bacakları hafif yukarıda olacak şekilde yatırılır.
2. Mesaneye ve üretere giriş: İdrar kanalından (üretra) ince bir kamerayla mesaneye girilir; böbrekten mesaneye idrar taşıyan kanalın (üreter) ağzı bulunur ve içine yönlendirici ince bir tel yerleştirilir.
3. Böbreğe ulaşma: Çoğu merkezde üreter içine, aletin kolay girip çıkmasını sağlayan ince bir kılıf (üreteral erişim kılıfı) yerleştirilir. EAU kılavuzu bu kılıfın görüşü iyileştirdiğini ve böbrek içi basıncı azalttığını belirtir. Esnek kamera bu kılıftan böbreğe ilerletilir.
4. Lazerle taş kırma: Kameranın içindeki çalışma kanalından geçirilen ince lazer lifiyle taş kırılır.
5. Parçaların alınması: Toz haline gelen taş idrarla atılır; daha büyük parçalar küçük bir sepet (taş sepeti) ile dışarı alınabilir.
6. Gerekirse stent: İşlem sonunda böbrek ile mesane arasına geçici bir JJ stent takılıp takılmayacağına hekim karar verir.

Lazerle böbrek taşı kırma nasıl olur?

Lazerle böbrek taşı kırma, lazer enerjisinin yalnızca lifin ucundaki çok küçük bir alanda etki göstermesine dayanır. Lif taşa değdirilerek ya da çok yakınına tutularak enerji verilir. Taş iki farklı teknikle kırılabilir:

• Tozlaştırma (dusting): Taş, ince kum tanesi büyüklüğünde parçalara dönüştürülür; bu toz sonraki günlerde idrarla atılır.
• Parçalama (fragmentasyon): Taş, sepetle alınabilecek büyüklükte parçalara ayrılır ve parçalar tek tek dışarı alınır.

Uygulamada çoğu zaman iki teknik birlikte kullanılır. Bugün en sık kullanılan lazer türü holmiyum lazerdir; daha yeni geliştirilen tulyum fiber lazer de giderek yaygınlaşmaktadır. Hangi lazerin ve tekniğin kullanılacağı taşın yapısına ve merkezin olanaklarına göre belirlenir.

RIRS öncesi hangi hazırlıklar yapılır?

RIRS planlanan kişide genellikle şu değerlendirmeler yapılır:

• Görüntüleme: Taşın boyutu, yeri ve yoğunluğu çoğu zaman bilgisayarlı tomografi ile belirlenir.
• İdrar tahlili ve idrar kültürü: İdrarda enfeksiyon varsa işlemden önce tedavi edilmesi gerekir; tedavi edilmemiş idrar yolu enfeksiyonu işlem sonrası ciddi enfeksiyon riskini artırır.
• Kan tetkikleri: Böbrek fonksiyonları, kan sayımı ve pıhtılaşma testleri istenir.
• Kullanılan ilaçlar: Kan sulandırıcı ilaç kullananların, bu ilaçların işlem öncesi nasıl düzenleneceğini hekimleriyle konuşmaları gerekir. İlaçlar hekime danışmadan bırakılmamalıdır.

Bazı kişilerde üreter, esnek kameranın ya da kılıfın geçmesine izin vermeyecek kadar dar olabilir. Bu durumda işlem zorlanmadan sonlandırılır, üretere bir JJ stent takılır ve üreterin genişlemesi için bir süre beklendikten sonra RIRS ikinci bir seansta yapılır. EAU kılavuzu, böbrek taşlarında önceden stent takılmasının (ön-stentleme) sonuçları iyileştirdiğini bildirmekle birlikte, bunu her hastaya rutin olarak önermez.

Böbrek Taşı Tedavisinde RIRS Yöntemi Kimler İçin Uygun?

EAU (Avrupa Üroloji Derneği) kılavuzu, tedavi gerektiren böbrek taşlarında yöntem seçimini büyük ölçüde taşın boyutuna ve yerine göre yapar. RIRS genellikle şu durumlarda öne çıkan seçeneklerden biridir:

• 10 mm’den küçük böbrek taşları: ESWL ile birlikte ilk seçenekler arasında yer alır.
• 10–20 mm arasındaki böbrek taşları: ESWL ve endoskopik yöntemlerle birlikte değerlendirilen seçeneklerdendir.
• Böbreğin alt cebindeki taşlar: Alt cebin anatomisi ESWL sonrası parçaların düşmesini zorlaştırabildiği için, özellikle 10–20 mm aralığında RIRS daha sık tercih edilebilir.
• ESWL’nin işe yaramadığı ya da uygun olmadığı durumlar: Çok sert taşlar, ESWL’ye rağmen kırılmayan taşlar veya vücut yapısı nedeniyle şok dalgasının taşa yeterince ulaşamadığı durumlar.
• Aynı anda üreter ve böbrek taşı bulunanlar: Tek oturumda her ikisine de ulaşılabilir.
• 20 mm’den büyük taşlarda seçilmiş hastalar: Büyük taşlarda standart yöntem perkütan nefrolitotomidir (PNL). Ancak PNL veya ESWL bir seçenek değilse, EAU kılavuzu RIRS’nin kullanılabileceğini; bu durumda ikinci bir işlem ve stent gereksiniminin daha olası olduğunu belirtir.

Taşın tedavi gerekip gerekmediği de ayrı bir sorudur. Küçük ve belirti vermeyen bazı böbrek taşları yalnızca izlenebilir; küçük taşların kendiliğinden düşme olasılığını Böbrek Taşı Kaç mm Düşer? yazımızda anlattık.

RIRS kimler için uygun olmayabilir?

Aşağıdaki durumlarda RIRS ertelenebilir, ek hazırlık gerektirebilir ya da başka bir yöntem daha uygun olabilir:

• Tedavi edilmemiş idrar yolu enfeksiyonu (önce enfeksiyon tedavi edilir),
• Üreterde darlık ya da kameranın böbreğe ilerlemesini engelleyen anatomik durumlar,
• Çok büyük veya böbrek havuzunu dolduran (geyik boynuzu biçimli) taşlar,
• Genel anesteziye engel olan ağır kalp ya da akciğer hastalıkları,
• Düzenlenmemiş pıhtılaşma bozuklukları.

URS ve RIRS arasındaki fark nedir?

URS (üreteroskopi) ve RIRS aynı ailenin iki üyesidir; ikisinde de idrar yolundan kamerayla girilir, kesi yapılmaz ve taş çoğunlukla lazerle kırılır. Aradaki temel fark, kullanılan aletin yapısı ve ulaşılan bölgedir:

Özellik	URS (rijit/yarı rijit üreteroskopi)	RIRS (fleksibl üreteroskopi)
Alet	Düz, bükülmeyen ince kamera	Ucu iki yöne bükülebilen esnek kamera
Ulaşılan bölge	Başta alt ve orta üreter olmak üzere idrar kanalı	Üst üreter ve böbreğin içi, tüm kaliksler
Tipik kullanım	Üreter taşları	Böbrek taşları ve üst üreter taşları
Erişim kılıfı	Genellikle kullanılmaz	Çoğu zaman kullanılır
Anestezi	Genellikle genel veya bölgesel anestezi	Genellikle genel anestezi

Kısacası URS, taş idrar kanalındayken; RIRS ise taş böbreğin içindeyken öne çıkar. Türk Üroloji Derneği’nin halk bilgilendirme sayfasında da URS’nin yaygın kullanılan, başarı düzeyi yüksek ve komplikasyon riski düşük bir yöntem olduğu belirtilir. Bazı hastalarda aynı işlemde önce düz kamerayla üreter kontrol edilir, ardından esnek kamerayla böbreğe geçilir. Kanaldaki taşların tedavisini Üreter Taşı yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

RIRS, ESWL ve Perkütan Yöntem Arasındaki Farklar Nelerdir?

Böbrek taşlarında üç ana girişimsel yöntem vardır: vücut dışından şok dalgasıyla taş kırma (ESWL), RIRS ve böbreğe sırttan küçük bir kanal açılarak girilen perkütan nefrolitotomi (PNL). Aşağıdaki tablo genel bir karşılaştırmadır; her hastada uygun yöntem hekim değerlendirmesiyle belirlenir.

Özellik	ESWL	RIRS	PNL (perkütan)
Taşa nasıl ulaşılır?	Vücut dışından odaklanan şok dalgası	İdrar yolundan esnek kamerayla	Sırttan böbreğe açılan küçük bir kanalla
Kesi	Yok	Yok	Sırtta küçük bir kesi
Genellikle uygun taş boyutu	Çoğunlukla 20 mm’nin altındaki taşlar	Çoğunlukla 20 mm’nin altındaki taşlar; seçilmiş hastalarda daha büyükleri	20 mm’den büyük taşlarda standart yöntem
Taşın yeri	Böbrek ve üst üreter; alt cepte başarı anatomiye bağlı	Böbreğin tüm cepleri ve üst üreter; alt cep dahil	Böbrek; büyük ve dallanmış taşlar
Anestezi	Genellikle ağrı kesici veya hafif sedasyon	Genellikle genel anestezi	Genel anestezi
Hastanede kalış	Genellikle aynı gün taburcu	Genellikle aynı gün veya bir gece	Genellikle diğer ikisinden daha uzun
Taş parçaları	Kendiliğinden düşmesi beklenir	Tozlaştırılır veya sepetle alınır	Büyük ölçüde dışarı alınır
Olası komplikasyonlar	Taş parçalarının üretere dizilmesi, ağrı, idrarda kan, böbrek çevresinde kanama (nadir)	İdrar yolu enfeksiyonu, ateş, stente bağlı şikâyetler, üreter yaralanması veya darlığı (nadir)	Kanama ve kan nakli gereksinimi, ateş, çevre organ yaralanması (nadir)

RIRS ile PNL’yi karşılaştıran randomize çalışmaları bir araya getiren 2024 tarihli bir Cochrane derlemesinde, PNL sonrasında taşsız kalma oranının daha yüksek ve ek işlem gereksiniminin daha düşük olabileceği; ciddi komplikasyonlar açısından ise iki yöntem arasında belirgin bir fark olmayabileceği bildirilmiştir. Aynı derlemede PNL’nin hastanede kalış süresini biraz uzatabileceği belirtilmiş, kanıtların büyük kısmının düşük güvenilirlikte olduğu vurgulanmıştır. Yazarlar bu bilgilerin hasta ile hekimin birlikte karar vermesine yardımcı olması gerektiğini ifade eder.

ESWL’nin nasıl uygulandığını ve kimlere uygun olduğunu ESWL Nedir? yazımızda, büyük böbrek taşlarındaki seçenekleri ise Perkütan Böbrek Taşı Tedavisi yazımızda bulabilirsiniz.

RIRS ameliyatı ne kadar sürer?

RIRS ameliyatının süresi sabit değildir; büyük ölçüde taşın boyutuna, sayısına, sertliğine ve böbreğin içindeki yerine bağlıdır. Tek ve küçük bir taşta işlem kısa sürebilirken, birden fazla cepte yerleşmiş ya da büyük bir taş daha uzun zaman alır. Üreterin genişliği, erişim kılıfının yerleştirilip yerleştirilemediği ve stent takılıp takılmayacağı da süreyi etkiler. Hekiminiz, sizin taşınıza göre beklenen süreyi işlem öncesinde anlatacaktır.

Ameliyat süresinin yanı sıra hastaların merak ettiği diğer süreler şunlardır:

• Hastanede kalış: Çoğu hasta aynı gün ya da bir gece gözlemin ardından taburcu edilir.
• Günlük yaşama dönüş: Masa başı işlerde genellikle birkaç gün içinde işe dönülebilir; ağır fiziksel işlerde bu süre daha uzun olabilir.
• Taş tozunun atılması: Tozlaştırılan taş parçaları işlemden sonraki günlerde ve haftalarda idrarla atılır.
• Kontrol görüntülemesi: Taşsız kalınıp kalınmadığını görmek için hekimin uygun gördüğü zamanda kontrol görüntülemesi yapılır.

Büyük taşlarda tek oturumda tüm taşın temizlenmesi her zaman mümkün olmayabilir; bu durumda ikinci bir RIRS seansı planlanabilir.

RIRS Sonrası Nelere Dikkat Edilmeli?

RIRS sonrası ilk günlerde bazı şikâyetlerin olması beklenir. İdrarda hafif kan, idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma ve böğür bölgesinde hafif ağrı çoğu zaman birkaç gün içinde azalır. Bu dönemde dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

• Hekim aksini söylemedikçe gün içine yayarak bol sıvı alınmalıdır; bu, taş tozunun atılmasını ve idrardaki kanın açılmasını kolaylaştırır.
• Hekimin uygun gördüğü ağrı kesiciler ve gerekiyorsa antibiyotikler önerildiği şekilde kullanılmalıdır.
• İlk günlerde ağır kaldırmaktan ve yorucu egzersizden kaçınmak genellikle önerilir.
• Stent takıldıysa çıkarılma tarihi not edilmeli ve bu tarih kaçırılmamalıdır.
• Taşın tekrarlamaması için çıkarılan taşın analizi ve hekimin önerdiği metabolik değerlendirme önemlidir.

JJ stent nedir, neden takılır?

JJ stent (double J stent), iki ucu “J” harfi gibi kıvrık, ince ve yumuşak bir plastik borudur. Bir ucu böbrekte, diğer ucu mesanede durur ve idrarın böbrekten mesaneye rahatça akmasını sağlar. RIRS sonrasında üreterde ödem (şişlik) olduğunda, işlem sırasında üreter zorlandığında, böbrekte taş parçaları kaldığında ya da enfeksiyon riski yüksek olduğunda takılabilir. Türk Üroloji Derneği, işlem sırasında JJ stent konulduysa idrar akışı normale döndüğünde hekimin bunu çıkaracağını belirtir.

Her RIRS sonrasında stent takılması gerekmez. EAU kılavuzu, sorunsuz geçen ve taşın tamamen temizlendiği işlemlerden sonra rutin stent takılmasının gerekli olmadığını belirtir. Stentin kalma süresi hekim tarafından belirlenir; ucu dışarıya uzanan ipli stentler kısa sürede ipten çekilerek, ipsiz stentler ise mesaneye ince bir kamerayla girilerek (sistoskopi) çıkarılır.

Stent takılıyken hangi şikâyetler olağandır?

Stent vücutta yabancı bir cisim olduğu için bazı şikâyetlere yol açabilir. Aşağıdaki tablo, stent döneminde hangi durumların genellikle beklendiğini, hangilerinin hekime bildirilmesi gerektiğini özetler:

Durum	Genellikle beklenen	Hekime ya da acile başvurmayı gerektiren
İdrarda kan	Pembe veya açık kırmızı renk, özellikle hareketten sonra	Koyu kırmızı, pıhtılı idrar veya pıhtı nedeniyle idrar yapamama
Ağrı	İdrar yaparken böğre vuran kısa süreli ağrı, kasıkta hafif sızı	Ağrı kesicilere rağmen geçmeyen şiddetli yan ağrısı
İdrar yapma	Sık idrara çıkma, ani sıkışma hissi, hafif yanma	Hiç idrar yapamama ya da idrar miktarında belirgin azalma
Ateş	Yok ya da çok hafif	38 °C ve üzeri ateş, titreme
Stent ipi (varsa)	İdrar kanalı ağzında ipin görülmesi	Stentin planlanandan önce kendiliğinden çıkması

Stent şikâyetleri genellikle stent çıkarıldıktan sonra kısa sürede geçer. Stentin unutulup uzun süre vücutta kalması ise stentin üzerinde taş oluşmasına ve tıkanmaya yol açabileceği için hekimin belirlediği tarihte çıkarılması önemlidir.

RIRS’nin Olası Riskleri ve Komplikasyonları Nelerdir?

RIRS, kesi gerektirmeyen ve çoğu hastada iyi tolere edilen bir yöntemdir; ancak her girişimsel işlem gibi bazı riskleri vardır. EAU kılavuzuna göre üreteroskopi sonrası genel komplikasyon oranı yüzde 4 ile 25 arasında bildirilmektedir ve komplikasyonların çoğu hafiftir, ek bir girişim gerektirmez. Olası komplikasyonlar şunlardır:

• İdrar yolu enfeksiyonu ve ateş: En sık görülen sorunlardandır. Enfeksiyonun kana karışması (ürosepsis) ciddi bir komplikasyondur; kılavuzda riskin yüzde 5’e kadar çıkabildiği belirtilir.
• İdrarda kan: Genellikle hafiftir ve birkaç gün içinde azalır.
• Stente bağlı şikâyetler: Sık idrara çıkma, sıkışma ve böğür ağrısı.
• Üreter yaralanması: Üreter duvarında hafif sıyrıklar daha sık, ciddi yaralanmalar ise nadirdir.
• Üreter darlığı: Geç dönemde ortaya çıkabilen nadir bir sorundur; kılavuzda üreteroskopi sonrası darlık oranı yüzde 3 ile 4,9 arasında bildirilmiştir.
• Taş parçası kalması: Özellikle büyük taşlarda bazı parçalar böbrekte kalabilir ve ek işlem gerekebilir.

RIRS Sonrası Hangi Durumlarda Acile Başvurulmalı?

RIRS sonrası aşağıdaki belirtilerden biri ortaya çıkarsa beklemeden acil servise başvurulmalıdır, çünkü bu belirtiler enfeksiyon, tıkanma ya da kanama gibi tedavi gerektiren bir sorunu gösterebilir:

• 38 °C ve üzeri ateş, titreme, halsizlik veya bilinç bulanıklığı,
• Ağrı kesicilerle geçmeyen şiddetli yan ya da bel ağrısı,
• Hiç idrar yapamama ya da idrar miktarının belirgin şekilde azalması,
• Koyulaşan, pıhtılı ve giderek artan kanlı idrar,
• Sürekli bulantı ve kusma nedeniyle sıvı alamama.

Özellikle ateş ve titreme, idrar yolu enfeksiyonunun kana karışmaya başladığını gösterebileceği için ciddiye alınmalıdır.

Böbrek Taşınız İçin RIRS Düşünülüyorsa Ne Yapmalı?

RIRS, böbrek taşına idrar yolundan ulaşıp lazerle kırmayı sağlayan, kesi gerektirmeyen ve özellikle 20 mm’nin altındaki böbrek taşlarında ve alt cep taşlarında sık kullanılan bir yöntemdir. Bununla birlikte her taş için doğru seçenek değildir: küçük taşların bir kısmı izlenebilir ya da ESWL ile tedavi edilebilir; büyük taşlarda ise perkütan yöntem daha yüksek taşsızlık oranı sağlayabilir. Size önerilen yöntemin neden seçildiğini, işlemden sonra stent takılıp takılmayacağını, ikinci bir seans gerekip gerekmeyeceğini ve kontrol planını önceden konuşmanız karar vermenizi kolaylaştırır. Böbrek taşınız için hangi tedavinin uygun olduğunu öğrenmek için bir üroloji uzmanına başvurunuz.

RIRS Hakkında Sık Sorulan Sorular

RIRS’de kesi yapılır mı?

Hayır. RIRS’de böbreğe idrar kanalı yoluyla, vücudun doğal açıklığından ulaşılır; ciltte kesi ya da dikiş olmaz. Bu nedenle işlem sonrası bakım gerektiren bir ameliyat yarası bulunmaz.

RIRS öncesi aç kalmak gerekir mi?

Evet. RIRS genellikle genel anestezi altında yapıldığı için işlemden önce belirli bir süre yiyip içmemek gerekir. Açlık süresi ve sabah alınacak ilaçlar konusunda hekiminizin ve anestezi ekibinin talimatlarına uyunuz.

RIRS sonrası idrarda kan olması normal mi?

İlk günlerde, özellikle stent takılıysa, idrarın pembe ya da açık kırmızı olması sık görülür ve bol sıvı alımıyla genellikle azalır. Koyu kırmızı, pıhtılı ya da idrar yapmayı engelleyen kanamada ise acil servise başvurulmalıdır.

RIRS sonrası ne zaman işe dönülebilir?

Masa başı çalışanlar çoğu zaman birkaç gün içinde işe dönebilir. Ağır fiziksel iş yapanlarda ve stent takılı olanlarda bu süre uzayabilir. Dönüş zamanı, şikâyetlere ve hekimin önerisine göre kişiye özel belirlenir.

RIRS böbreğe zarar verir mi?

RIRS böbrek dokusuna kesi ya da delik açmadan yapıldığı için böbreğe doğrudan bir hasar vermesi beklenmez. Yine de enfeksiyon, kanama ve üreter yaralanması gibi riskleri vardır; bu riskler işlem öncesinde hekimle konuşulmalıdır.

RIRS sonrası taş tekrarlar mı?

RIRS mevcut taşı temizler, ancak taş oluşumuna yol açan nedeni ortadan kaldırmaz. Bu nedenle taş yeniden oluşabilir. Taş analizi, gerekli görülürse kan ve idrar tetkikleri, yeterli sıvı alımı ve hekimin önerdiği beslenme düzenlemeleri tekrar riskini azaltmaya yardımcı olur.

Kaynaklar

1. European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis. 2026 sürümü.
2. Türk Üroloji Derneği. Halk için bilgiler: Böbrek ve Üreter Taşları.
3. Soderberg L, Ergun O, Ding M, Parker R, Borofsky M, Pais V, Dahm P. Percutaneous nephrolithotomy vs retrograde intrarenal surgery for renal stones: a Cochrane Review. BJU International. 2024;133(2):132-140. doi:10.1111/bju.16220